Ölçüm cihazlarının yönetiminde en sık karıştırılan kavramlardan ikisi kalibrasyon ve doğrulamadır. Her iki işlem de ölçüm güvenilirliğiyle ilişkili olsa da amaçları ve elde edilen sonuçlar açısından birbirinden farklıdır.
Özellikle üretim tesislerinde, kalite kontrol bölümlerinde ve laboratuvarlarda “cihaz kontrol edildi, kalibrasyona gerek yok” veya “cihaz kalibre edildi, ayrıca doğrulamaya ihtiyaç yok” gibi yaklaşımlarla karşılaşılabilir.
Ancak doğru bir ölçüm yönetim sistemi oluşturmak için kalibrasyon ile doğrulama arasındaki farkın bilinmesi gerekir.
Kalibrasyon Nedir?
Kalibrasyon, belirli koşullar altında bir ölçüm cihazından elde edilen değerlerle uygun referanslardan elde edilen değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesini sağlayan işlemler bütünüdür.
Kalibrasyonun temel amacı yalnızca cihazın “doğru” veya “yanlış” olduğuna karar vermek değildir.
İşlem sonucunda cihazın farklı ölçüm noktalarındaki davranışı hakkında teknik veriler elde edilir.
Örneğin bir multimetrenin DC gerilim fonksiyonunun kalibrasyonunda farklı gerilim değerleri uygulanabilir ve cihazın gösterdiği sonuçlar referans değerlerle karşılaştırılabilir.
Elde edilen sonuçlar kalibrasyon sertifikasında kayıt altına alınabilir.
Doğrulama Nedir?
Doğrulama ise belirlenen şartların karşılandığına ilişkin objektif kanıt elde edilmesi ve bunun değerlendirilmesiyle ilişkilidir.
Ölçüm cihazları açısından düşünüldüğünde doğrulama, cihazın önceden tanımlanmış bir gereksinimi veya kabul kriterini karşılayıp karşılamadığının kontrol edilmesi şeklinde uygulanabilir.
Örneğin işletmenin bir proses için belirlediği maksimum izin verilen ölçüm hatası bulunuyorsa cihazın bu kriteri karşılayıp karşılamadığı değerlendirilebilir.
Buradaki temel soru şudur:
“Bu cihaz belirlediğimiz gereksinimi karşılıyor mu?”
Kalibrasyonda ise öncelikli amaç ölçüm sonucuyla referans arasındaki ilişkiyi belirlemektir.
Kalibrasyon ve Doğrulama Aynı İşlem Değildir
İki kavram arasındaki en önemli fark amaçtır.
Kalibrasyon sonucunda cihazın ölçüm performansına ilişkin nicel sonuçlar elde edilir.
Doğrulamada ise önceden belirlenen şartların karşılanıp karşılanmadığı değerlendirilir.
Basit bir örnek üzerinden düşünelim.
Bir ölçüm cihazının belirli bir noktadaki sapmasının 0,8 birim olduğu kalibrasyon sonucunda belirlenmiş olsun.
Bu bilgi kalibrasyon sonucudur.
İşletmenin ilgili cihaz için kabul kriteri ±1 birim ise 0,8 birimlik sonucun tanımlanan kriter açısından değerlendirilmesi doğrulama veya uygunluk değerlendirmesi sürecinin bir parçası olabilir.
Dolayısıyla kalibrasyon veri üretirken, bu verinin belirli bir gereksinime göre değerlendirilmesi farklı bir aşamadır.
Kalibrasyon Cihazın Ayarlanması Anlamına Gelir mi?
Hayır.
Kalibrasyon konusunda yapılan bir başka yaygın hata da kalibrasyon ile ayarın aynı işlem olduğunun düşünülmesidir.
Bir cihaz kalibre edildiğinde ölçüm performansı belirlenir. Cihazın sonuçlarında istenmeyen bir sapma tespit edilmesi durumunda cihaz teknik olarak uygunsa ayar işlemi gerçekleştirilebilir.
Ayar sonrasında cihazın ölçüm performansının yeniden belirlenmesi için tekrar kalibrasyon gerekebilir.
Bu nedenle üç kavramı birbirinden ayırmak önemlidir:
Kalibrasyon: Ölçüm değerleri ile referans değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesi.
Doğrulama: Belirlenmiş gereksinimlerin karşılanıp karşılanmadığının değerlendirilmesi.
Ayar: Cihazın ölçüm performansını değiştirmek amacıyla gerçekleştirilen teknik müdahale.
Doğrulama Kalibrasyonun Yerine Geçer mi?
Her durumda geçmez.
İşletme içerisinde gerçekleştirilen ara kontroller veya doğrulamalar cihazın performansının takip edilmesine yardımcı olabilir. Ancak bu kontrollerin doğrudan profesyonel bir kalibrasyon hizmetinin alternatifi olduğu varsayılmamalıdır.
Kalibrasyon ve doğrulamanın kullanım amaçları farklıdır.
Örneğin kritik bir multimetrenin belirli aralıklarla uygun bir referans kullanılarak işletme içerisinde kontrol edilmesi, cihazın performansındaki ani değişimlerin fark edilmesine yardımcı olabilir.
Ancak bu işlem cihazın planlanan kalibrasyon programından çıkarılması gerektiği anlamına gelmez.
Ara Doğrulama Neden Yapılır?
Bazı ölçüm cihazlarında iki kalibrasyon tarihi arasında performansın takip edilmesi gerekebilir.
Özellikle:
- Yoğun kullanılan,
- Kritik ölçümlerde görev alan,
- Zorlu çevresel koşullarda çalışan,
- Dar toleranslı proseslerde kullanılan
cihazlarda ara kontroller faydalı olabilir.
Örneğin yılda bir kez kalibrasyona gönderilen kritik bir cihazın belirli aralıklarla uygun bir kontrol standardı kullanılarak performansı takip edilebilir.
Böylece cihazda meydana gelebilecek önemli bir değişiklik bir sonraki kalibrasyon tarihini beklemeden fark edilebilir.
Doğrulama İçin Kullanılan Referans Önemli midir?
Evet.
Bir cihazın doğrulanması sırasında kullanılan referansın amaca uygun olması gerekir.
Referansın kendi performansı yeterli değilse gerçekleştirilen kontrolün güvenilirliği de sorgulanabilir.
Bu nedenle doğrulama prosedürü hazırlanırken:
- Kullanılacak referans,
- Kontrol noktaları,
- Kabul kriterleri,
- Kontrol sıklığı,
- Sonuçların nasıl kaydedileceği,
- Uygunsuzluk durumunda yapılacak işlemler
önceden belirlenmelidir.
Sadece cihazın başka bir cihazla karşılaştırılması, tek başına güvenilir bir doğrulama sistemi oluşturmayabilir.
Elektriksel Ölçüm Cihazlarında Kalibrasyon ve Doğrulama
Elektriksel ölçüm cihazları üretim ve test süreçlerinde yoğun şekilde kullanılmaktadır.
Multimetreler, ampermetreler, voltmetreler, pensampermetreler, mikroohmmetreler ve güç analizörleri bunlara örnek verilebilir.
Bu cihazların kalibrasyonu sırasında farklı elektriksel büyüklüklerde ve ölçüm noktalarında performans değerlendirmesi gerçekleştirilebilir.
İşletme içerisindeki ara doğrulamalarda ise kullanım açısından kritik olan belirli noktalar kontrol edilebilir.
Örneğin üretim hattında sürekli aynı ölçüm aralığında kullanılan bir multimetrenin kritik noktadaki performansı ara kontrollerle takip edilebilir.
Bu yaklaşım, planlı kalibrasyon ile işletme içi performans takibinin birlikte kullanılmasına olanak sağlar.
Test Cihazlarında Doğrulama Neden Önemlidir?
Elektrik güvenliği testlerinde kullanılan cihazların ölçüm performansı özellikle önemlidir.
Hipot test cihazı, kaçak akım test cihazı, PAT test cihazı, toprak megeri ve yüksek gerilim test cihazı gibi ekipmanlar ürün veya sistemlerin değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Bu cihazların yanlış sonuç vermesi, test edilen ürün hakkında hatalı karar verilmesine yol açabilir.
Bu nedenle planlı kalibrasyonların yanında cihazın kullanım yoğunluğuna ve risk seviyesine bağlı olarak ara kontroller uygulanabilir.
Kalibrasyon ve Doğrulama Sıklığı Aynı Olmak Zorunda mı?
Hayır.
Kalibrasyon periyodu ile işletme içerisinde gerçekleştirilen doğrulama veya ara kontrol sıklığı farklı olabilir.
Örneğin bir cihaz 12 aylık kalibrasyon programına dahil edilmişken işletme tarafından üç ayda bir ara kontrole tabi tutulabilir.
Bu süreler her cihaz için aynı olmak zorunda değildir.
Belirleme yapılırken:
- Kullanım sıklığı,
- Ölçümün kritikliği,
- Geçmiş kalibrasyon sonuçları,
- Çalışma ortamı,
- Cihazın kararlılığı,
- Üretici önerileri
gibi faktörler değerlendirilebilir.
Doğrulama Sonucu Uygunsuz Çıkarsa Ne Yapılmalı?
Ara kontrolde cihazın belirlenen kabul kriterlerini karşılamadığı görülürse durum kayıt altına alınmalı ve işletmenin uygunsuz ölçüm ekipmanı prosedürüne göre hareket edilmelidir.
Cihazın kullanımının durdurulması gerekebilir.
Ardından profesyonel kalibrasyon gerçekleştirilerek cihazın gerçek ölçüm performansı daha ayrıntılı şekilde değerlendirilebilir.
Gerekli görülmesi halinde ayar, bakım veya onarım uygulanabilir.
Ayrıca cihazın önceki doğrulamasından itibaren gerçekleştirdiği kritik ölçümlerin etkilenip etkilenmediğinin değerlendirilmesi gerekebilir.
Kalibrasyon Kayıtları ile Doğrulama Kayıtları Birlikte Takip Edilmeli
İyi bir ölçüm cihazı yönetim sisteminde yalnızca kalibrasyon sertifikalarının saklanması yeterli olmayabilir.
Cihazın tüm ölçüm geçmişinin takip edilebilmesi için:
- Kalibrasyon sertifikaları,
- Ara doğrulama sonuçları,
- Bakım kayıtları,
- Onarım kayıtları,
- Ayar işlemleri,
- Uygunsuzluk kayıtları
aynı cihaz kimliği altında takip edilebilir.
Böylece cihazın zaman içerisindeki performansı daha kolay değerlendirilebilir.
Kalibrasyon mu, Doğrulama mı Yaptırmalıyım?
Aslında birçok işletme için soru “hangisi?” şeklinde değerlendirilmemelidir.
Kalibrasyon ve doğrulama birbirini destekleyen farklı araçlar olarak kullanılabilir.
Profesyonel kalibrasyon cihazın ölçüm performansı hakkında teknik veriler sağlarken, işletme içi doğrulamalar cihazın belirlenen gereksinimleri karşılamaya devam edip etmediğinin ara dönemlerde takip edilmesine yardımcı olabilir.
Özellikle kritik cihazlarda bu iki yaklaşımın uygun bir ölçüm yönetim planı içerisinde birlikte kullanılması faydalıdır.
Elektriksel ölçüm cihazları, proses ekipmanları ve test cihazlarına yönelik kalibrasyon çözümlerini Kalibrasyon.co üzerinden inceleyebilirsiniz.
Sonuç
Kalibrasyon ile doğrulama aynı işlem değildir.
Kalibrasyon, cihazdan elde edilen ölçüm değerleriyle uygun referans değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesini sağlar. Doğrulama ise önceden tanımlanan gereksinimlerin karşılanıp karşılanmadığının değerlendirilmesine odaklanır.
Bu farkın doğru anlaşılması, işletmelerin ölçüm cihazlarını daha etkin yönetmesine yardımcı olur.
Özellikle kritik ölçüm ekipmanlarında planlı kalibrasyonların uygun ara kontroller ve kayıt sistemiyle desteklenmesi, cihaz performansındaki değişimlerin daha erken fark edilmesine katkı sağlayabilir.
Kalibrasyon Hizmeti İçin Teklif Alın
Multimetre, ampermetre, voltmetre, proses ekipmanları ve elektriksel test cihazlarınız için profesyonel kalibrasyon hizmeti hakkında bilgi alabilir ve cihaz listenize özel teklif talep edebilirsiniz.