Ölçüm cihazlarıyla ilgili en sık karıştırılan kavramlardan ikisi kalibrasyon ve ayardır. Günlük kullanımda “cihazı kalibre ettirdik” ifadesi bazen cihazın hatasının düzeltilmesi anlamında kullanılsa da teknik açıdan kalibrasyon ile ayar aynı işlem değildir.
Bir cihaz kalibre edilebilir ancak cihaz üzerinde hiçbir ayar yapılmayabilir. Benzer şekilde bir cihazın ayarlanması, cihazın kalibrasyonunun tamamlandığı anlamına gelmez.
Bu ayrım özellikle üretim tesisleri, kalite kontrol laboratuvarları, test merkezleri ve hassas ölçüm ekipmanlarının kullanıldığı işletmeler açısından önemlidir.
Peki kalibrasyon ile ayar arasındaki fark nedir? Kalibrasyon sırasında cihazın hatası düzeltilir mi? Ayar yapılan cihazın tekrar kalibre edilmesi gerekir mi?
Kalibrasyon Nedir?
Kalibrasyon, belirli koşullar altında ölçüm cihazından elde edilen değerlerle uygun referanslardan elde edilen değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik işlemler bütünüdür.
Buradaki temel amaç cihazın ölçüm performansını belirlemektir.
Örneğin bir dijital multimetrenin 10 V DC ölçüm noktasında verdiği değer, uygun bir referans sistem kullanılarak değerlendirilebilir.
Cihaz 10,00 V yerine 10,04 V gösteriyorsa cihazın gösterdiği değer ile referans değer arasındaki fark kalibrasyon sonuçlarının bir parçası olarak kayıt altına alınabilir.
Kalibrasyon işlemi cihazın mevcut durumunu ortaya koyar.
Bu aşamada cihaz üzerinde mutlaka bir değişiklik yapılması gerekmez.
Ayar Nedir?
Ayar, bir ölçüm cihazının göstergesini veya ölçüm davranışını istenen performansa getirmek amacıyla cihaz üzerinde gerçekleştirilen işlemdir.
Başka bir ifadeyle ayarda cihazın ölçüm karakteristiğine müdahale edilir.
Bu müdahale cihazın tasarımına bağlı olarak farklı şekillerde gerçekleştirilebilir.
Eski tip cihazlarda mekanik veya elektronik ayar elemanları kullanılabilirken modern dijital cihazlarda üreticinin belirlediği servis prosedürleri veya yazılımsal ayar yöntemleri bulunabilir.
Ayarın temel farkı, cihazın mevcut ölçüm davranışının değiştirilmesidir.
Kalibrasyon Cihazın Hatasını Düzeltir mi?
Kalibrasyon konusunda en sık yapılan yanlışlardan biri budur.
Kalibrasyon işlemi tek başına cihazın hatasını düzeltmek anlamına gelmez.
Kalibrasyon sırasında cihazın ölçüm performansı belirlenir ve sonuçlar raporlanır.
Eğer sonuçların değerlendirilmesi sonucunda cihazın ayarlanmasına ihtiyaç duyulursa ve cihaz teknik olarak ayarlanabiliyorsa ayrıca ayar işlemi gerçekleştirilebilir.
Dolayısıyla “kalibrasyon yapıldı” ile “cihazın hatası düzeltildi” ifadeleri aynı anlama gelmez.
Bu ayrım kalibrasyon sertifikası değerlendirilirken de dikkate alınmalıdır.
Kalibrasyon ile Ayar Arasındaki Temel Fark
İki işlem arasındaki farkı basit şekilde şöyle açıklayabiliriz:
Kalibrasyon cihazın nasıl ölçtüğünü belirler.
Ayar ise cihazın ölçüm davranışını değiştirmeyi amaçlar.
Örneğin bir voltmetrenin belirli bir referans değerde sürekli yüksek sonuç verdiğini düşünelim.
Kalibrasyon bu farkın ne kadar olduğunu ortaya çıkarabilir.
Ayar işlemi ise teknik olarak mümkünse cihazın gösterdiği değeri referans değere yaklaştırmak amacıyla gerçekleştirilebilir.
Bu nedenle kalibrasyon bir ölçüm ve değerlendirme süreciyken ayar cihaz üzerinde gerçekleştirilen teknik bir müdahaledir.
Kalibrasyon Öncesi Değer Nedir?
Bir cihazın ayarlanması planlanıyorsa cihazın müdahale öncesindeki ölçüm performansının bilinmesi özellikle önemli olabilir.
Bu nedenle bazı süreçlerde cihazın ayar öncesi değerleri alınır.
Ayar öncesi değerler cihazın laboratuvara ulaştığı andaki ölçüm performansı hakkında bilgi verir.
Bu bilgiler özellikle cihazın geçmiş dönemde gerçekleştirdiği ölçümlerin değerlendirilmesi açısından önemli olabilir.
Örneğin üretimde kullanılan kritik bir ölçüm cihazının ayar öncesinde tolerans dışında olduğu belirlenirse işletmenin önceki ölçümler üzerindeki potansiyel etkiyi değerlendirmesi gerekebilir.
Cihaz doğrudan ayarlanıp yalnızca ayar sonrası sonuçlar raporlanırsa cihazın laboratuvara geldiği andaki durumu hakkında önemli bilgiler kaybedilebilir.
Ayar Sonrası Değer Nedir?
Cihaz üzerinde ayar gerçekleştirildikten sonra ölçüm performansı tekrar kontrol edilebilir.
Bu aşamada elde edilen sonuçlar ayar sonrası değerler olarak değerlendirilebilir.
Ayar sonrası ölçümler cihaz üzerinde yapılan müdahalenin ardından cihazın yeni performansını gösterir.
Bu nedenle özellikle ayar yapılan cihazlarda ayar öncesi ve ayar sonrası sonuçların birbirinden ayrılması önemlidir.
Ayar Yapılan Cihaz Neden Yeniden Kalibre Edilmelidir?
Ayar cihazın ölçüm karakteristiğini değiştiren bir müdahaledir.
Dolayısıyla cihaz ayarlandıktan sonra önceki kalibrasyon sonuçları cihazın yeni durumunu temsil etmeyebilir.
Bu nedenle ayar sonrasında cihazın performansının tekrar belirlenmesi gerekir.
Örneğin kalibrasyon sırasında belirli noktalarda önemli sapmalar tespit edilen bir multimetre ayarlanmış olabilir.
Ayar işleminin ardından yalnızca sorun görülen tek bir noktaya bakmak yerine gerekli ölçüm fonksiyonlarının uygun şekilde yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.
Böylece cihazın ayar sonrası performansı kayıt altına alınabilir.
Her Cihaz Ayarlanabilir mi?
Hayır.
Her ölçüm cihazının kullanıcı veya kalibrasyon laboratuvarı tarafından ayarlanabilmesi mümkün değildir.
Bazı cihazlarda üretici tarafından tanımlanmış ayar prosedürleri bulunurken bazı cihazlarda müdahale yalnızca yetkili teknik servis tarafından gerçekleştirilebilir.
Bazı düşük maliyetli veya kapalı tasarımlı cihazlarda ise ayar seçeneği bulunmayabilir.
Cihazın ayarlanabilir olup olmadığı;
- Cihaz tasarımına,
- Üretici prosedürlerine,
- Gerekli teknik ekipmana,
- Yazılım erişimine,
- Yetkilendirme şartlarına
bağlı olabilir.
Bu nedenle kalibrasyon sonucunda tolerans dışında olduğu belirlenen her cihazın mutlaka ayarlanabileceği varsayılmamalıdır.
Ayar Yapmak Her Zaman Gerekli midir?
Hayır.
Kalibrasyon sonucunda cihazın performansı kullanım amacı açısından yeterliyse cihaz üzerinde ayar yapılmasına gerek olmayabilir.
Örneğin cihazın ölçüm sonuçlarında küçük bir sapma bulunabilir ancak bu sapma cihazın kullanıldığı proses açısından kabul edilebilir olabilir.
Bu durumda cihazın kullanım amacına göre değerlendirme yapılması gerekir.
Gereksiz ayar işlemlerinden kaçınılması da cihaz yönetiminin bir parçasıdır.
Ayar Sonrası Cihaz Sıfır Hatalı Olur mu?
Ayar yapılmış bir cihazın bütün ölçüm noktalarında tamamen sıfır hata göstereceği düşünülmemelidir.
Gerçek ölçüm sistemlerinde cihazların performansı birçok faktörden etkilenebilir.
Bunlar arasında:
- Ölçüm aralığı,
- Çözünürlük,
- Elektronik bileşenler,
- Ortam sıcaklığı,
- Nem,
- Cihazın kararlılığı,
- Ölçüm yöntemi
gibi faktörler bulunabilir.
Ayar cihazın performansını iyileştirebilir ancak ölçüm dünyasında mutlak hatasızlık beklentisi doğru değildir.
Bu nedenle cihazın ayar sonrasındaki gerçek performansı yeniden kalibrasyonla belirlenmelidir.
Ayar Sonrası Kalibrasyon Sertifikası Neden Önemlidir?
Cihaz ayarlandıktan sonra düzenlenen kalibrasyon sertifikası, cihazın müdahale sonrasındaki ölçüm performansının kayıt altına alınmasını sağlar.
Sertifikada yer alan ölçüm sonuçları cihazın kullanım amacına uygun olup olmadığının değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Özellikle kritik cihazlarda yalnızca “ayar yapıldı” veya “cihaz düzeltildi” şeklindeki servis bilgileri yeterli olmayabilir.
Ölçüm performansının nicel sonuçlarla gösterilmesi gerekir.
Kalibrasyon sertifikalarının nasıl değerlendirileceği ve ölçüm cihazlarının kalibrasyon süreçleri hakkında diğer içeriklere kalibrasyon.co üzerinden ulaşabilirsiniz.
Multimetrelerde Kalibrasyon ve Ayar
Multimetreler farklı elektriksel büyüklükleri ölçebilen çok fonksiyonlu cihazlardır.
Bir multimetrede;
- DC gerilim,
- AC gerilim,
- DC akım,
- AC akım,
- Direnç
gibi farklı fonksiyonlar bulunabilir.
Kalibrasyon sırasında bu fonksiyonların ilgili ölçüm noktalarındaki performansı değerlendirilebilir.
Cihazın belirli fonksiyonlarında önemli sapmalar görülürse cihazın tasarımına ve üretici prosedürüne bağlı olarak ayar gerekebilir.
Ancak tek bir fonksiyonda yapılan müdahalenin diğer fonksiyonlar üzerindeki etkisinin de dikkate alınması önemlidir.
Test Cihazlarında Ayar İşlemi
Hipot test cihazları, kaçak akım test cihazları, PAT test cihazları ve yüksek gerilim test cihazları gibi ekipmanlarda da kalibrasyon ile ayar birbirinden ayrılmalıdır.
Bu cihazlar ürün güvenliğiyle ilişkili testlerde kullanılabildiğinden ölçüm performanslarının güvenilir olması önemlidir.
Kalibrasyon sırasında cihazın belirli bir fonksiyonunda kabul kriterlerinin dışında sonuç görülmesi durumunda teknik değerlendirme yapılabilir.
Cihazın yapısına göre ayar, bakım veya onarım gerekebilir.
Müdahale sonrasında cihazın performansının yeniden kalibrasyonla değerlendirilmesi uygun olacaktır.
Ayar ile Onarım Aynı Şey midir?
Ayar ve onarım da birbirinden farklı kavramlardır.
Ayar, cihazın ölçüm performansını belirli sınırlar içerisine getirmek amacıyla gerçekleştirilen müdahaleyi ifade eder.
Onarım ise arızalı veya işlevini gerektiği gibi yerine getiremeyen cihazın tekrar çalışabilir hale getirilmesine yönelik işlemleri kapsayabilir.
Örneğin cihazın elektronik kartında arızalı bir bileşenin değiştirilmesi bir onarım işlemidir.
Onarım sonrasında cihazın ölçüm performansı değişebileceği için yeniden kalibrasyon gerekebilir.
Kalibrasyon Laboratuvarına Cihaz Gönderirken Ayar Talebi Belirtilmeli mi?
Kalibrasyon talebi oluşturulurken cihazın ayar durumuyla ilgili beklentilerin açıkça belirtilmesi faydalıdır.
Özellikle işletme açısından ayar öncesi değerlerin önemli olduğu cihazlarda, cihazın sonuçları alınmadan otomatik olarak ayarlanmasının istenip istenmediği netleştirilmelidir.
Kalibrasyon hizmeti talep edilirken şu konular sorulabilir:
- Ayar öncesi değerler kaydedilecek mi?
- Tolerans dışı sonuç görülürse cihaz otomatik olarak ayarlanacak mı?
- Ayar öncesinde müşteri onayı alınacak mı?
- Ayar sonrasında yeniden kalibrasyon yapılacak mı?
- Ayar işlemi ayrıca raporlanacak mı?
Bu sorular özellikle kritik ölçüm cihazlarının yönetiminde önemlidir.
Akredite Kalibrasyonda Ayar Nasıl Değerlendirilir?
Akredite kalibrasyon ihtiyacında kalibrasyon faaliyeti ile cihaz üzerinde gerçekleştirilen teknik müdahalelerin birbirinden ayrılması önemlidir.
Bir laboratuvarın TÜRKAK tarafından akredite olması, laboratuvarın gerçekleştirdiği bütün işlemlerin otomatik olarak akreditasyon kapsamında olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle ihtiyaç duyulan kalibrasyon hizmetinin ilgili laboratuvarın güncel akreditasyon kapsamında bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.
Ayar, bakım veya onarım gibi ek işlemlerin durumu da hizmet sağlayıcıyla ayrıca netleştirilmelidir.
Kalibrasyon mu, Ayar mı Gerektiğine Nasıl Karar Verilir?
Öncelikle cihazın mevcut performansının bilinmesi gerekir.
Bu nedenle çoğu durumda ilk adım cihazın ölçüm sonuçlarının değerlendirilmesidir.
Sonuçlar cihazın kullanım amacı için yeterliyse ayara gerek olmayabilir.
Sonuçlar kabul kriterlerinin dışındaysa cihazın teknik özellikleri değerlendirilerek ayar veya onarım seçeneği düşünülebilir.
Müdahale sonrasında ise cihazın ölçüm performansı tekrar belirlenmelidir.
Bu yaklaşım cihazın laboratuvara giriş durumundan kullanım için yeniden serbest bırakılmasına kadar olan sürecin kayıt altında tutulmasına yardımcı olur.
Sonuç
Kalibrasyon ve ayar aynı işlem değildir.
Kalibrasyon, ölçüm cihazının mevcut performansının referans değerlerle ilişkilendirilerek belirlenmesini sağlar. Ayar ise cihazın ölçüm davranışını değiştirmek amacıyla yapılan teknik müdahaledir.
Bu nedenle bir cihazın kalibre edilmesi mutlaka ayarlandığı anlamına gelmediği gibi, cihazın ayarlanması da kalibrasyon işleminin tamamlandığı anlamına gelmez.
Özellikle kritik ölçüm cihazlarında ayar öncesi sonuçların kayıt altına alınması, gerektiğinde cihazın ayarlanması ve müdahale sonrasında yeniden kalibrasyon yapılması ölçüm güvenilirliği açısından önemlidir.
Kalibrasyon Hizmeti İçin Teklif Alın
Multimetre, ampermetre, voltmetre, pensampermetre, proses ekipmanları ve elektriksel test cihazlarınız için profesyonel kalibrasyon hizmeti hakkında bilgi alabilir ve cihaz listenize özel teklif talep edebilirsiniz.